آشنایی با تاریخچه دستگاه چاپ در ایران

آنچه در این مقاله می خوانید

تاریخچه دستگاه چاپ در ایران

آیا تابه حال نسبت به تاریخچه دستگاه چاپ در ایران کنجکاو شده‌اید؟ آیا با روند پیشرفت صنعت چاپ آشنا هستید؟  یکی از مهم‌ترین صنایع در طول تاریخ ایران صنعت چاپ است که در واقع به موجب این رخداد ، انقلاب عظیمی در فرهنگ و رشد جامعه ایجاد شد. از زمانی که این صنعت با ورود اولین چاپگرها به ایران،  جایگاه خود را پیدا کرد این صنعت در ایران به رونق رسید.

در این مقاله، به بررسی تاریخچه صنعت چاپ در ایران از تاسیس اولین چاپخانه تا دوران مدرن  پرداخته‌ایم. اگر می‌خواهید درباره این موضوع اطلاعات بیشتری کسب کنید؛ در ادامه همراه ما باشید.

پیدایش صنعت چاپ در ایران

از جمله عواملی که در روند تاریخ مطبوعات و جراید نقش تعیین کننده‌ای داشته، پیدایش فن چاپ و احداث چاپخانه است. پیدایش صنعت چاپ در ایران اگر هم دارای پیشینه تاریخی بوده است، اطلاعات قابل استنادی برای رجوع به آن وجود ندارد. به‌طور مشخص در نتیجه شرایط حاکم بر ایران در قرن ۱۹ صنعت رشد در ایران رو به رشد نهاده و با پدیده روزنامه نگاری به‌عنوان ضرورتی نوظهور مرتبط بوده است.

اما اگر بخواهیم درباره تاریخچه دستگاه چاپ در ایران صحبت کنیم، باید به دوره صفویه برگردیم زمانی که چند تن از کشیش‌های ارامنه، تعدادی از اذکار مسیحی را در اصفهان چاپ کردند. ارامنه ۳۰ سال پس از مهاجرت به اصفهان، چاپ‌خانه‌ای در این شهر دایر کردند و اولین کتاب چاپ شده‌شان زبور داوود یا ساغموس نام داشت.

چاپخانه قدیمی | تاریخچه دستگاه چاپ در ایران

چاپخانه قدیمی

چاپ و چاپخانه قبل از دوره قاجار

شاید بتوان دستگاه چاپی را که در زمان ایلخانان و در عهد حکومت از آن استفاده کردند، اولین دستگاه چاپ در ایران به شمار آورد. این دستگاه بسیار ساده بود و براساس پرس و حکاکی روی چرم استوار بود. برخی بر این باورند که لغات چاپ و چاپخانه از همان دوره وارد زبان فارسی شده و اصل آن از چاپ و چاپخانه گرفته شده است. با این حال به نظر می‌رسد که اولین چاپخانه با هدف استفاده در امور نوشتاری، در دوره صفویه در ایران دایر شده است.

آنژ دوسن ژوزف کشیشی از فرقه کارملی از مردم تولوز که در سال ۱۰۷۱ هجری قمری به ایران آمده و چند کتاب در مورد ایران نوشته است. در کتابی که در لغت فارسی به فرانسوی و ایتالیایی و لاتین نوشته از کلماتی چون باسمه کردن به معنی چاپ، قالب زدن، طبع نمودن، منطبع گردانیدن، باسمه خانه و باسمه چی نام برده که می‌توان با استناد بر چنین شواهدی به وجود چاپخانه در ایران در آن زمان قدرت بیشتری بخشید.

ارامنه در حدود سال ۱۴۰۳ هجری قمری دستگاه چاپی با حروف ارمنی را در نمازخانه خود به کار گرفتن و به ایجاد چاپخانه مبادرت کردند. ۳۰ سال بعد از انتقال ارامنه از جلفا به اصفهان توسط شاه عباس در سال ۱۰۱۳ هجری قمری یک ارمنی معروف به یعقوب ژان یک دستگاه چاپ از اروپا وارد کرد. این دستگاه چاپ به خاطر مشکلاتی از قبیل کم‌رنگی، سفید شدن خطوط با گذشت ایام، عدم توانایی در ساختن مرکب مناسب، علاقه عمومی به تالیفات دست نویس به‌‌خصوص تالیف انجیل و مهم‌تر بیکار شدن عده زیادی که به کار نوشتن متون مشغول بودند، از رونق افتاد.

چاپ کتاب | تاریخچه دستگاه چاپ در ایران

چاپ کتاب

چاپ و چاپخانه بعد از دوره قاجار

پیدایش روزنامه‌نگاری و صنعت چاپ در ایران عصر قاجار، اگرچه به مانند هرگونه اصلاحات دیگری، حرکتی از بالا و در خدمت منافع طبقه حاکم بوده، اما نقش سازنده و هدایتگری داشته است. این نقش به خصوص در مواقع حساس، برای روشنگری و تغذیه‌ای افکار عمومی کمک کننده محسوب می‌شود.

رواج صنعت چاپ در ایران به دوران ولایتعهدی عباس میرزا نایب السلطنه برمی‌گردد. در آن زمان فردی به نام میرزا محمد زین العابدین شیرازی به همراه سه نفر دیگر برای تحصیل و یادگیری صنعت چاپ راهی اروپا و کشور انگلستان شدند.

عباس میرزا که در آن زمان حکمران آذربایجان بود، دستور داد تا از کشور روسیه چند ماشین چاپ وارد ایران کند. در نهایت زمانی که زین العابدین تبریزی از سفر اروپا بازگشت، توانست با حمایت عباس میرزا، اولین نشریه ایران را با عنوان کاغذ اخبار به تقلید از news paper در تبریز چاپ کند. علاوه‌بر زین العابدین تبریزی، اولین کتاب فارسی در ایران با عنوان فتح‌نامه اثری از میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی در سال ۱۲۳۴ به چاپ رسید. موضوع کتاب فتح‌نامه جنگ میان کشور ایران و روسیه بود.

در مدت اندکی، حدود ۷ سال بعد، پادشاه قاجاری ایران، فتحعلی شاه، میرزا زین العابدین را به تهران فراخواند تا اولین دستگاه چاپ را در تهران تاسیس کند. به تدریج علاوه‌بر تبریز و تهران چاپ سنگی در شهرهای دیگر نیز رواج پیدا کرد. به گونه‌ای که در مدت ۵۰ سال تا اواخر حکومت قاجار، در بیشتر شهرهای ایران از چاپ سنگی استفاده می‌کردند و در اواخر دوره قاجار دوباره چاپ سربی در ایران باب شد.

چاپ کتاب در ادوار مختلف | تاریخچه دستگاه چاپ در ایران

چاپ کتاب در ادوار مختلف

چاپ کتاب‌های تصویری از چه تاریخی در ایران رواج پیدا کرد؟

به نظر شما تاریخچه دستگاه چاپ در ایران چگونه بوده ؟ اولین کتاب مصور در چه تاریخی به چاپ شده است؟ اولین کتاب مصور در ایران لیلی و مجنون نام داشت و در سال ۱۲۵۹ هجری قمری به چاپ رسید. تصاویر آن با مرکب چاپ ترسیم و با دست رنگ آمیزی شد. ۵ سال پس از چاپ اولین کتاب مصور، در سال ۱۲۶۴ هجری قمری کتاب دیوان فضولی بغدادی با ۲۰ تصویر به چاپ رسید.

سومین کتابی که در صنعت چاپ ایران به صورت مصور تولید شد، کتاب روضه المجاهدین بود که ۸ تصویر داشت. پس از آن روزنامه‌های شرف و شرافت نیز مصور شدند. روزنامه وقایع اتفاقیه که اولین روزنامه دولتی ایران و دومین روزنامه وطن بود، از شماره ۴۷۰ به بعدش، به صورت مصور چاپ شد. اولین فردی که در ایران برای یادگیری چاپ تصویری راهی به خارج از کشور رفت جناب آقا میرزا عبدالمطلب نقاش باشی اصفهانی بود.

پیشنهاد می کنیم مقاله تاثیر کارتن سازی در صنایع را مطالعه کنید.

تحول صنعت چاپ در ایران

تاسیس مدرسه دارالفنون یکی دیگر از عواملی بود که روی سیر تحول صنعت چاپ کتاب در ایران تاثیرگذاری زیادی داشت. در این زمان، نیاز به انتشار کتاب‌های درسی موجب این شد که در این مدرسه کارگاهی کوچک مخصوص چاپ آثار استادان و منابع درسی دانش آموزان و همچنین سایر کتاب‌های مورد نیاز تاسیس شود.

چاپخانه کوچک دارالفنون ظاهراً در سال ۱۲۶۸ شمسی و با نام دارالطباعه خاصه علمیه مبارکه دارالفنون تهران تاسیس شد. این چاپخانه تا سال ۱۳۰۰ دایر بود و شاید نزدیک به ۴۰ عنوان کتاب درسی در آن به چاپ رسید. اما اولین چاپخانه دولتی که تحت عناوین مختلف فعالیت می‌کرد و به چاپ کتاب و روزنامه می‌پرداخت، در دوره ناصرالدین شاه تاسیس شد.

در دوران نهضت مشروطه گرایش مردم به خواندن مطالب سیاسی و اجتماعی افزایش یافت و به دلیل وجود مسائل داغ روز، عنوان‌ها و شمارگان روزنامه‌ها گسترش یافت و به‌همین‌دلیل صنعت چاپ کتاب و روزنامه در ایران گسترش بیشتری پیدا کرد.

در این ایام بود که چاپ ژلاتینی روشی مناسب برای تکثیر اعلامیه‌های پنهانی، نامه‌های سرگشاده و شبنامه‌های سیاسی بود و از همین جهت چاپخانه کوچک و مخفی برای چاپ ژلاتینی تاسیس شد.

بعد از تشکیل مجلس اول، برای چاپ و انتشار کتاب و روزنامه و مطالب اختصاصی مجلس، چاپخانه مجلس شورای ملی تاسیس شد و به سرعت به بزرگترین چاپخانه ایران تبدیل شد. علاوه‌بر این، پس از استقرار مشروطیت، چاپخانه دیگری با نام چاپخانه شاهنشاهی به سرپرستی عبدالله خان قاجار تاسیس شد.

تاسیس دانشگاه تهران و نهادهای جدید آموزشی به چاپ برخی مطالب در مقیاس زیاد احتیاج داشتند. تاسیس چندین چاپخانه دولتی مانند چاپخانه ارتش، چاپخانه بانک ملی ایران، چاپخانه دخانیات ایران، چاپخانه راه آهن و غیره همگی حاصل همین نیاز به تامین احتیاجات خود در زمینه چاپ بوده است.

در طول سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ شمار مطبوعات در دوره رضا شاه کاهش یافت، اما پس از سقوط او مجدداً افزایش پیدا کرد. چاپخانه تابان، به عنوان نخستین چاپخانه خصوصی، به دستگاه‌های جدید و خودکار مجهز شد و چاپخانه بانک ملی ایران هم با دستگاه‌های ملخی جدید تجهیز گردید.

در دهه ۱۳۳۰ دستگاه‌های حافظ ریتاتیو و دو رنگ و چهار رنگ جدید به ایران وارد شدند که توانستند تحولی فنی در صنعت چاپ کتاب در ایران ایجاد کنند. چاپخانه‌های افست، روزنامه کیهان و سپهر، مهم‌ترین چاپخانه‌های آن دهه به شمار می‌آیند.

در دهه ۱۳۴۰ صنعت چاپ کتاب در ایران وارد مرحله تازه‌ای شد و انتشار کتاب‌های درسی، کتاب‌های ارزان قیمت جیبی و گسترش آموزش‌های صنعت چاپ به رونق آن اضافه کرد.

و اما در آخر…

در این مقاله سعی کردیم تا شما را با تاریخچه دستگاه چاپ در ایران آشنا سازیم. در واقع صنعت چاپ در ایران با تاسیس اولین چاپخانه، توسعه روزنامه‌ها، ایجاد دانشگاه چاپ و تاسیس چاپخانه‌های مدرن دچار تحولات چشمگیری شد. با پیشرفت فناوری دیجیتال و اینترنت صنعت چاپ در ایران نیز به سمت تغییراتی جدید حرکت کرده است. با بهره‌گیری از تکنولوژی‌های مدرن و قدرت ارتباط بین‌المللی، صنعت چاپ به توسعه و بهبود روش‌ها و فنون چاپ در ایران کمک کرده است و همچنان نقش مهمی در توزیع اطلاعات و انتقال فرهنگ دارد.

2 فکر در مورد “ آشنایی با تاریخچه دستگاه چاپ در ایران

  1. مسلم گفت:

    چقدر خفن و زیبا بوده 🙂

  2. HosseinMaleki گفت:

    اگه میشه یه مقاله هم درباره چاپ چین بگزارید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شروع به تایپ کنید برای نوشته‌های که به‌دنبال آن هستید.